Rozwód a działalność gospodarcza – jak chronić firmę i majątek przy podziale?

Rozwód a działalność gospodarcza to temat, który budzi wiele pytań i wątpliwości u przedsiębiorców stojących w obliczu rozstania z małżonkiem. Z chwilą orzeczenia rozwodu ustaje ustawowa wspólność majątkowa, co może mieć poważne konsekwencje dla prowadzonej firmy – zarówno tej zarejestrowanej przed ślubem, jak i tej założonej w trakcie trwania małżeństwa. W niniejszym artykule omawiamy, czy działalność gospodarcza wchodzi w skład majątku wspólnego, w jaki sposób można zabezpieczyć firmę na wypadek rozwodu oraz jakie dokumenty warto zgromadzić. Wiedza ta pozwoli Ci świadomie zaplanować działania i ochronić dorobek przedsiębiorstwa przed niekorzystnymi skutkami podziału majątku.

Czy firma prowadzona przez jednego małżonka wchodzi w skład majątku wspólnego?

Przedsiębiorstwo prowadzone przez jednego z małżonków wchodzi w skład majątku wspólnego tylko wtedy, kiedy działalność rozpoczęto już po zawarciu związku małżeńskiego a małżonkowie nie zawarli wcześniej umowy ustanawiającej rozdzielność majątkową. Co ważne, w tym przypadku bez znaczenia pozostaje to, który z małżonków faktycznie prowadzi przedsiębiorstwo, ponieważ wszystkie zyski z prowadzonej działalności i tak wchodzą w skład majątku wspólnego a przedmioty zakupione ze środków pozyskanych w ramach tej działalności, stają się majątkiem wspólnym małżonków. Jeśli mąż lub żona założyli i prowadzili działalność gospodarczą przed zawarciem związku małżeńskiego to wtedy prowadzone przedsiębiorstwo będzie należało do majątku osobistego jednego z małżonków.

Jak zabezpieczyć działalność przed rozwodem?

Jednym z podstawowych sposobów zabezpieczenia działalności przed rozwodem i ewentualnym podziałem majątku jest zawarcie umowy majątkowej małżeńskiej ustanawiającej pomiędzy małżonkami rozdzielność majątkową. Umowa majątkowa małżeńska, potocznie zwana intercyzą, w szczegółowy sposób określa, jakie składniki majątku będą wchodziły do majątku wspólnego a jakie będą stanowiły wyłącznie majątek osobisty małżonków. W kontekście prowadzonego przedsiębiorstwa, umowa majątkowa małżeńska powinna szczegółowo określać, że firma założona po ślubie należy wyłącznie do majątku osobistego prowadzącego ją małżonka a majątek wchodzący w skład firmy pozostaje wyłączną własnością przedsiębiorstwa i w przypadku ewentualnego rozwodu nie może podlegać podziałowi.

Pewną formą zabezpieczenia przedsiębiorstwa na wypadek rozwodu i ewentualnego podziału majątku jest prowadzenie działalności w formie spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, ponieważ w przypadku spółki z ograniczoną odpowiedzialnością majątek spółki należy wyłącznie do spółki a nie do jej wspólników. Udziały w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością mogą należeć do majątku wspólnego małżonków tylko wtedy, gdy zostały nabyte ze środków, które były majątkiem wspólnym. Również zyski z udziałów będą należały do majątku wspólnego, jeśli udziały nabyto ze środków stanowiących majątek wspólny małżonków. Co ważne, przepisy prawa dają możliwość ograniczenia lub całkowitego wyłączenia możliwości wstąpienia do spółki współmałżonka wspólnika w przypadku, gdy udziały objęte są wspólnością majątkową małżeńską.

Co dzieje się z firmą w przypadku rozwodu?

Zgodnie z art. 55¹ kodeksu cywilnego przedsiębiorstwo jest zorganizowanym zespołem składników niematerialnych i materialnych przeznaczonym do prowadzenia działalności gospodarczej. W jego skład wchodzi w szczególności

• oznaczenie indywidualizujące przedsiębiorstwo lub jego wyodrębnione części (nazwa przedsiębiorstwa);
• własność nieruchomości lub ruchomości, w tym urządzeń, materiałów, towarów i wyrobów, oraz inne prawa rzeczowe do nieruchomości lub ruchomości;
• prawa wynikające z umów najmu i dzierżawy nieruchomości lub ruchomości oraz prawa do korzystania z nieruchomości lub ruchomości wynikające z innych stosunków prawnych;
• wierzytelności, prawa z papierów wartościowych i środki pieniężne;
• koncesje, licencje i zezwolenia;
• patenty i inne prawa własności przemysłowej;
• majątkowe prawa autorskie i majątkowe prawa pokrewne;
• tajemnice przedsiębiorstwa;
• księgi i dokumenty związane z prowadzeniem działalności gospodarczej.

Tak skomponowane składniki tworzące przedsiębiorstwo w przypadku rozwodu małżonków, z których jedno prowadzi firmę, mogą podlegać podziałowi co zostanie szczegółowo przedstawione niżej z podziałem na konkretne formy prowadzonej działalności.

Jednoosobowa działalność gospodarcza

Sposób podziału majątku w przypadku przedsiębiorstwa prowadzonego w formie jednoosobowej działalności gospodarczej jest ściśle związany z tym, czy działalność została podjęta przed zawarciem małżeństwa, czy już po ślubie.

Zgodnie z ogólną zasadą, jeśli przedsiębiorstwo zostało założone przed ślubem to składniki majątku stanowiące to przedsiębiorstwo należą wyłącznie do majątku osobistego tego z małżonków, które je prowadzi. W takim przypadku, w razie rozwodu, prowadzone przedsiębiorstwo nie będzie podlegało podziałowi. Niemniej, od przedstawionej wyżej zasady istnieje wyjątek, zgodnie z którym, jeśli na przedsiębiorstwo czyniono nakłady z majątku wspólnego małżonków, polegające np. na zakupie sprzętu biurowego, to nakłady te podlegają rozliczeniu tj. połowa ich wartości podlega zwrotowi.

Należy pamiętać, że w przypadku, gdy jednoosobowa działalność gospodarcza została założona po ślubie majątek przedsiębiorstwa będzie wchodził do majątku wspólnego małżonków, oczywiście przy założeniu, że nie zawarli oni wcześniej umowy majątkowej ustanawiającej między nimi rozdzielność majątkową. Dotyczy to zarówno sytuacji, w której działalność prowadzi jeden z małżonków jak również tej, w której działalność prowadzą małżonkowie wspólnie. Taki stan rzeczy oznacza, że zyski z prowadzonego przedsiębiorstwa wchodzą w skład majątku wspólnego a w przypadku finansowania działalności przedsiębiorstwa z majątku wspólnego te przedmioty, które zostały zakupione również będą należały do małżonków wspólnie, co z kolei oznacza, że przedmioty te będą podlegały podziałowi.

Spółka cywilna, spółka jawna lub spółka z o.o.

Zgodnie z art. 860 § 1 kodeksu cywilnego przez umowę spółki wspólnicy zobowiązują się dążyć do osiągnięcia wspólnego celu gospodarczego przez działanie w sposób oznaczony, w szczególności przez wniesienie wkładów. Ponieważ spółka cywilna nie jest podmiotem prawnym odrębnym od wspólników, lecz jest wielostronnym stosunkiem zobowiązaniowym łączącym wspólników, spółka cywilna nie posiada podmiotowości prawnej tzn. nie może być podmiotem praw i obowiązków a co za tym idzie, nie może posiadać majątku (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 28 października 2003 r. o sygn. akt I CK 201/02). Wobec tego, majątek zgromadzony w ramach spółki cywilnej należy tylko i wyłącznie do prowadzących ją wspólników. Niemniej, trzeba pamiętać, że majątek spółki cywilnej jest współwłasnością łączną wspólników co oznacza, że żadna z osób, które są wspólnikami nie dysponuje wyraźnie określoną częścią udziałów w majątku spółki. Zgodnie z powyższym, każdy ze wspólników posiada jednakowe prawo do dysponowania majątkiem spółki zarówno w stosunku do całości tego majątku jak również jego poszczególnych składników. Rozwód i ustanie wspólności majątkowej nie powoduje rozwiązania spółki cywilnej.

Do majątku spółki cywilnej wchodzą zgromadzone środki pieniężne jak również wszystko to co zostało wytworzone w ramach prowadzonej działalności oraz to co zostało wniesione do spółki jako wkład, w tym wszystko to co zostało wniesione do spółki w trakcie jej działalności na podstawie faktury VAT lub oświadczenia o przekazaniu składnika majątku do przedsiębiorstwa.

W kontekście spółki cywilnej należy rozpatrzeć także sytuację, w której wspólnikiem spółki jest wyłącznie jeden z małżonków. W takim przypadku, w sytuacji rozwodu i podziału majątku, małżonek, który nie bierze udziału w spółce cywilnej, nie będzie miał prawa do żadnego składnika wchodzącego w skład majątku spółki. Majątek spółki cywilnej wchodzi w skład majątku wspólnego małżonków tylko w przypadku rozwiązania spółki cywilnej oraz przydzielenia małżonkowi znajdującemu się w ustroju wspólności majątkowej, poszczególnych składników majątku spółki.

Jak wygląda kwestia podziału majątku małżonków w kontekście działalności prowadzonej w formie spółki jawnej? Co szczególnie ważne, spółka jawna jest zaliczana do spółek osobowych co oznacza, że prawa przysługujące małżonkowi w spółce są ściśle z nim związane i nie wchodzą w skład majątku wspólnego. Niemniej, należy pamiętać, że jeśli wkład w spółce finansowany był ze środków pochodzących z majątku wspólnego małżonków to przy podziale majątku po rozwodzie współmałżonek może dochodzić rozliczenia nakładów.

W przypadku działalności prowadzonej w formie spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, co do zasady, jeśli małżonkowie nie zawarli umowy majątkowej znoszącej wspólność majątkową udziały, które zostały nabyte w trakcie małżeństwa za wkład nienależący do majątku osobistego jednego z małżonków, należą do majątku wspólnego. Należy wiedzieć, że mimo iż z punktu widzenia spółki znaczenie ma tylko i wyłącznie małżonek, który jest jej wspólnikiem (ponieważ to tylko jemu przynależą prawa korporacyjne) to prawa majątkowe związane ze spółką są przez całe małżeństwo (oczywiście przy założeniu, że między małżonkami istnieje ustrój majątkowej wspólności małżeńskiej) przynależne zarówno mężowi jak i żonie. Co za tym idzie, w przypadku orzeczenia przez sąd rozwodu oraz dokonania podziału majątku również prawa majątkowe związane ze spółką, w tym w szczególności posiadane udziały, będą podlegały podziałowi. Niemniej, trzeba pamiętać, że istnieje możliwość zabezpieczenia udziałów spółki przed sytuacją, w której na skutek podziału majątku małżonków część z nich przypadnie małżonkowi, który nie był wspólnikiem w spółce. Taką możliwość daje art. 183¹ k.s.h., który pozwala ograniczyć lub całkowicie wyłączyć możliwość wstąpienia do spółki współmałżonka wspólnika w przypadku, gdy udziały objęte są wspólnością majątkową małżeńską. Niemniej, jeśli już dojdzie do podziału majątku, w skład którego wchodzą także udziały w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością zwykle może odbyć się to na trzy sposoby. Pierwszym z nich jest fizyczny podział udziałów pomiędzy małżonków, oczywiście w przypadku, gdy nie sprzeciwia się temu umowa spółki. Jeśli jednak taki sposób podziału nie wchodzi w grę udziały mogą zostać przyznane wyłącznie jednemu z małżonków z jednoczesnym zobowiązaniem go do dokonania spłaty na rzecz współmałżonka. Co ważne, wartość udziałów określa się według stanu z ustania wspólności majątkowej, ale na podstawie cen z daty orzekania o podziale majątku. Ostatnim sposobem, w jaki można dokonać podziału majątku wspólnego obejmującego udziały w spółce jest ich sprzedaż osobie trzeciej i podział uzyskanych w ten sposób środków.

Czy rozwód wpływa na zobowiązania firmowe? 

Rozwód może w pewien sposób wpływać na zobowiązania firmowe, chociaż co do zasady, w przypadku rozwodu podziałowi podlegają jedynie aktywa a sąd nigdy nie dokonuje podziału pasywów takich jak np. wspólnie zaciągnięty kredyt czy długi posiadane w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą.

Niemniej, zakres odpowiedzialności małżonków za zobowiązania finansowe spółki zależy od formy prowadzenia działalności i tak np. w przypadku jednoosobowej działalności gospodarczej przedsiębiorca jest osobiście odpowiedzialny za zobowiązania spółki, przy czym ewentualne długi pozostają osobistym długiem przedsiębiorcy i nie podlegają podziałowi. Małżonek przedsiębiorcy może być odpowiedzialny za długi związane z prowadzoną działalnością, jeśli zobowiązania te są związane z majątkiem wspólnym małżeństwa. Jednak w przypadku, gdy przedsiębiorstwo było prowadzone przez małżonków wspólnie, zarówno mąż jak i żona mogą ponosić odpowiedzialność za powstałe w związku z tą działalnością zobowiązania.

Analizując zatem kwestię zobowiązań finansowych spółki z punktu widzenia ewentualnego rozwodu należy każdorazowo dokonać pogłębionej analizy obejmującej formę prowadzonej działalności oraz źródło i zakres powstałych zobowiązań.

Jakie dokumenty warto przygotować, prowadząc firmę i planując rozwód?

Przygotowując się do rozwodu warto przygotować dokumenty, które każdorazowo należy złożyć w sądzie wraz z pozwem rozwodowym. Należy do nich zaliczyć przede wszystkim odpis aktu małżeństwa, odpisy aktów urodzenia wspólnych małoletnich dzieci, jeśli takie istnieją oraz zaświadczenia o dochodach (istotne, jeśli małżonkowie posiadają dzieci, których dotyczy obowiązek alimentacyjny), umowę majątkową małżeńską (jeśli została zawarta), a także dokumenty potwierdzające przyczyny rozkładu pożycia oraz potwierdzenie uiszczenia odpowiednich opłat.

Oprócz wymienionych wyżej dokumentów, prowadząc firmę i planując rozwód warto przygotować także dokumenty, które pozwolą uniknąć podziału prowadzonej firmy lub w sposób maksymalny zminimalizować jego skutki. Takim dokumentem jest z pewnością umowa majątkowa małżeńska, która ustanawia między małżonkami ustrój rozdzielności majątkowej i dzięki temu zapobiega podziałowi prowadzonego przez jednego z małżonków przedsiębiorstwa.

W przypadku, gdy działalność prowadzona jest w formie spółki z ograniczoną odpowiedzialnością a umowa spółki w przypadku ewentualnego rozwodu wyłącza lub ogranicza udział współmałżonka w spółce warto dysponować również tym dokumentem. Jeśli przedsiębiorstwo zostało założone przed ślubem małżonków warto także posiadać dokument poświadczający ten fakt np. odpis pełen z KRS lub wyciąg z CEIDG, ponieważ dokumenty te pozwolą uniknąć ewentualnych wątpliwości, co do tego, czy przedsiębiorstwo należy do majątku wspólnego małżonków czy do majątku osobistego jednego z nich.

Jak chronić interesy firmy przy pomocy adwokata? 

Wchodząc w związek małżeński nikt nie zakłada, że za jakiś czas dojdzie do rozwodu niemniej, prowadząc przedsiębiorstwo należy szczególnie zabezpieczyć swoje interesy również na taką okoliczność. W takiej sytuacji pomoc adwokata może okazać się nieoceniona, ponieważ doświadczony prawnik w kompleksowy sposób zadba o zabezpieczenie interesów klienta na wypadek ewentualnego rozwodu i wiążącego się z nim podziału majątku. Wiedza i doświadczenie adwokata może pomóc także w uniknięciu negatywnych konsekwencji, jeśli małżonek nie zabezpieczył prowadzonego przedsiębiorstwa przed ewentualnym podziałem majątku. Doświadczony pełnomocnik pomoże dokonać podziału majątku w sposób optymalny dla reprezentowanego klienta czy to na drodze sądowej czy w postępowaniu mediacyjnym. 

Podsumowanie – rozwód a prowadzenie firmy w praktyce

Jak już wspomniano, prowadząc firmę należy w szczególny sposób dbać o jej interesy biorąc pod uwagę także ewentualny rozwód i wiążący się z nim podział majątku. W praktyce bywa bowiem tak, że rozwodzący się małżonkowie niestety rzadko pozostają ze sobą w dobrych relacjach a przecież wspólne prowadzenie przedsiębiorstwa wymaga relatywnie częstego kontaktu oraz porozumienia na wielu płaszczyznach. Jeśli zatem prowadzisz firmę i planujesz rozwód rozważ wcześniejszą konsultację z adwokatem, który pomoże zabezpieczyć prowadzone przedsiębiorstwo na wypadek ewentualnego podziału majątku.