Alimenty na niepełnosprawne dziecko, podobnie jak ogólny obowiązek alimentacyjny rodziców względem dzieci, regulują przepisy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (k.r.o.). W szczególności zastosowanie ma tu art. 133 § 1 k.r.o., zgodnie z którym rodzice obowiązani są do świadczeń alimentacyjnych względem dziecka, które nie jest jeszcze w stanie utrzymać się samodzielnie (chyba że dochody z majątku dziecka wystarczają na pokrycie kosztów jego utrzymania i wychowania). Jak wynika z przywołanego przepisu, głównym kryterium oceny zasadności przyznania świadczenia alimentacyjnego jest fakt, czy dziecko potrafi utrzymać się samodzielnie. Z kolei ostateczna kwota świadczenia ustalana jest w oparciu o dwa kluczowe filary:

usprawiedliwione potrzeby dziecka,
możliwości zarobkowe i majątkowe rodzica.

Do kiedy trzeba płacić alimenty? Granice obowiązku alimentacyjnego

Zgodnie z przepisami prawa, granicą trwania obowiązku alimentacyjnego wcale nie jest wiek dziecka, ale fakt, czy jest ono w stanie samo się utrzymać. Wbrew popularnemu przekonaniu, obowiązek alimentacyjny względem dziecka nie kończy się automatycznie z chwilą osiągnięcia przez nie pełnoletności (18. roku życia).

Czym są usprawiedliwione potrzeby dziecka?

Usprawiedliwione potrzeby dziecka to nic innego jak niezbędne wydatki na jego utrzymanie i wychowanie. Obejmują one między innymi koszty:

wyżywienia,
zapewnienia mieszkania,
zakupu odzieży i obuwia,
edukacji i leczenia.

Jak rozumieć możliwości zarobkowe i majątkowe rodzica?

Wyjaśniając pojęcie możliwości zarobkowych i majątkowych, trzeba wyraźnie zaznaczyć, że sąd nie ustala ich wyłącznie w oparciu o bieżące zarobki rodzica zobowiązanego do alimentacji. Pod uwagę brane są nie tylko faktyczne wpływy na konto, ale również dochody, jakie rodzic mógłby osiągnąć, gdyby w pełni wykorzystał swój potencjał, czyli posiadane wykształcenie, doświadczenie zawodowe oraz umiejętności.

Kiedy wygasa obowiązek alimentacyjny względem niepełnosprawnego dziecka?

Możliwość samodzielnego utrzymania się pozostaje granicą obowiązku alimentacyjnego również w przypadku, gdy uprawnione do alimentacji dziecko jest niepełnosprawne. Z wiadomych względów jednak moment osiągnięcia finansowej samodzielności może znacznie odsunąć się w czasie, a w niektórych sytuacjach – nie nastąpić nigdy.

W przypadku dzieci o znacznym stopniu niepełnosprawności, które są w pełni uzależnione od opieki innych osób i nigdy nie będą w stanie utrzymać się samodzielnie na rynku pracy, obowiązek alimentacyjny rodziców będzie trwał dożywotnio.

Jak sąd ustala wysokość alimentów na chore lub niepełnosprawne dziecko?

Wysokość świadczenia alimentacyjnego wyznaczają z jednej strony usprawiedliwione potrzeby dziecka, a z drugiej – możliwości finansowe rodzica. Trzeba jednak pamiętać, że zgodnie z art. 6 Kodeksu cywilnego, ciężar udowodnienia tych faktów spoczywa na stronie, która wywodzi z nich skutki prawne.

Co to oznacza w praktyce?

Obowiązki powoda: To strona wnioskująca o zasądzenie alimentów musi udowodnić, że dziecko posiada określone, usprawiedliwione potrzeby, które wiążą się z konkretnymi wydatkami. Powinna również przedstawić dowody potwierdzające, że zobowiązany do alimentacji posiada środki wystarczające na zaspokojenie tych roszczeń.
Obowiązki pozwanego: Pozwany w sprawie o alimenty powinien przedstawić wszelkie dowody świadczące o tym, że żądana kwota nie odpowiada realnym potrzebom dziecka, lub udowodnić, że jego sytuacja majątkowa nie pozwala na sprostanie roszczeniu.

Co ważne, w polskim porządku prawnym sąd rozpoznający sprawę o alimenty nie ma obowiązku poszukiwania dowodów z urzędu. Opiera swoje orzeczenie wyłącznie na materiale dowodowym dostarczonym przez powoda i pozwanego.

Czy stopień niepełnosprawności wpływa na kwotę alimentów?

Samo orzeczenie o niepełnosprawności nie wpływa bezpośrednio na „taryfikator” alimentów. Nietrudno jednak domyślić się, że zakres usprawiedliwionych potrzeb dziecka zdrowego diametralnie różni się od potrzeb dziecka z niepełnosprawnością. Koszty utrzymania będą też inne w przypadku niepełnosprawności w stopniu umiarkowanym, a inne przy stopniu znacznym.

Do usprawiedliwionych potrzeb dziecka niepełnosprawnego należy z całą pewnością doliczyć wydatki związane z:

regularnym zakupem specjalistycznych leków,
niezbędną rehabilitacją fizyczną i umysłową,
prywatną opieką lekarzy specjalistów,
zakupem sprzętu medycznego i ortopedycznego,
dostosowaniem miejsca zamieszkania do dysfunkcji i ograniczeń ruchowych dziecka.

Podwyższenie, obniżenie lub uchylenie alimentów – czy to możliwe?

Raz zasądzone alimenty nie są dane na zawsze – mogą ulec zmianie zarówno co do ich wysokości, jak i zostać całkowicie uchylone.

Jeśli zobowiązany rodzic uzna, że dziecko nabyło już zdolność do samodzielnego utrzymania się, powinien złożyć do sądu pozew o uchylenie alimentów. Jeśli powództwo będzie zasadne, sąd wyda orzeczenie stwierdzające wygaśnięcie obowiązku.

Jeśli zaś chodzi o modyfikację wysokości świadczenia, zastosowanie ma art. 138 k.r.o., według którego w razie zmiany stosunków można żądać zmiany orzeczenia lub umowy dotyczącej obowiązku alimentacyjnego. Oznacza to, że:

Jeżeli dojdzie do pogorszenia sytuacji majątkowej zobowiązanego (np. utrata zdrowia, pracy) – można wnioskować o obniżenie alimentów.
Jeżeli wzrosną usprawiedliwione potrzeby dziecka (np. konieczność wdrożenia nowej, kosztownej rehabilitacji) lub znacząco poprawi się status materialny rodzica – strona uprawniona może złożyć pozew o podwyższenie alimentów.

Niepełnosprawność rodzica a obowiązek płacenia alimentów

W polskim prawie nie istnieje żaden przepis, który wyłączałby obowiązek alimentacyjny niepełnosprawnego rodzica względem jego dziecka. W sytuacji, w której rodzic posiada orzeczenie o niepełnosprawności, zastosowanie mają ogólne zasady wynikające z Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Kryterium oceny pozostają wciąż możliwości zarobkowe i majątkowe rodzica. Należy jednak pamiętać, że jeśli po zasądzeniu alimentów rodzic np. ulegnie wypadkowi skutkującemu niepełnosprawnością i utratą zdolności do pracy, okoliczność ta będzie traktowana jako „istotna zmiana stosunków”. Może to stanowić solidną podstawę do wystąpienia z pozwem o obniżenie kwoty zasądzonego świadczenia.